A Pilgrims Route for North Wales?

Introduction
In religion and spirituality, a pilgrimage is a long journey or search of great moral significance. Sometimes, it is a journey to a shrine of importance to a person's beliefs and faith. Members of many major religions participate in pilgrimages. A person who makes such a journey is called a pilgrim. (Wikipedia)

In North Wales  pilgrimages have been made to four important religious centres -  Bardsey Island, Gwytherin, Clynnog Fawr and St Winefride’s Well in Holywell. Many have linked all four. With the exception of the Western Section from Clynnog Fawr to Bardsey an established and recognised route has never existed.
The peak time for Pilgrimages was the Medieval Period. There had been decline since these times but they have never died out completely. The 20th Century saw greatly increased activity.
The Pilgrimages to Bardsey had during the Medieval Period been of great importance as it was recognised three Pilgrimages to Bardsey being equivalent to one to Rome.

A Route across North Wales

Getting to Bardsey
The obvious finishing point is Bardsey Island. The route that Pilgrims took  across North Wales is unknown. There is no reason for there to have been a fixed route. However, there are two clues:

• There is  a strong likelihood that there would have been a desire, because of St Beuno, to visit Clynnog Fawr on the way.
• The route would have gone between the North Wales Coast and the Mountains. Before the construction of the Telford roads in the early 19th Century there was no continuous route along the North Wales Coast between Conwy and Llanfairfechan. The conditions in the interior were hostile in the widest sense of the word.

This means that the most likely way through was either along the Ancient Road through Bwlch y Ddeufan or along, or near, what is now the North Wales Path between Conwy Mountain and Bangor.

St Winefride
In the East the connection is between St Winefride’s Well in Holywell and Gwytherin where she actually lived and died. Pilgrims have walked and ridden between these two points through Medieval Times to the present day. They have also linked this route to Shrewsbury. Both before and after the Battle of Agincourt Henry V visited St Winefride’s Well in Holywell.
                                            
Other Religious and Historical Places
Working from West to East

• Basingwerk Abbey a 12th Century Cistercian Monastery at Greenfield
• St Winefride’s Well.
• Franciscan Monastery, Church and Retreat at Pantasaph
• Maen Achwyfan – also known as the Stone of Lamentation. This stone, which contains Celtic designs, is now thought to be Viking in origin.
• Y Gop a Neolithic Burial Tomb above the village of Trelawnyd.
• St Beuno’s College at Tremeichion is already a retreat with a history of welcoming pilgrims. The poet Gerald Manley Hopkins also lived and studied here.
• St Asaph Cathedra.l  A church was established by St Kentigern in 560 AD. The current Cathedral was begun in the 13th Century.
• Gwytherin where St Winefride ministered and died.
• Llangernyw Church has an ancient Yew Tree reputed to be over 4,000 years old.
• Eglwysbach is the village to which the Abbey was moved from Maenan. Initially this Abbey was at the mouth of the River Conwy but Edward I moved it to Maenan in about 1284 to facilitate the construction of Conwy Castle. The monks fled from Maenan to Eglwysbach after being attacked in 1537
• St Celenyn’s Church at Garnedd Wen. This is above the village of Rowen. The church is dedicated to St. Celynyn, who lived in the 6th century, and probably established the first religious settlement here. There is also a Well dedicated to St Celenyn inside the Walled Area.
• Stone Circles at Cefn Goch on Penmaenmawr Common. There are at least four Stone Circles in this area. Two are “Druids” large circles and two are “Irish” containing only five stones.
• The Priest’s Path from Abergwyngregin to Nant Peris. There are the remains of a Church on Llanllechid Common.*
• Bangor Cathedral was founded by St Deiniol in about 525 AD. This Cathedral is unusual in that it is not in a prominent position. It was built in a hollow the reason for this is thought to be so that it would not be visible to raiders coming from the sea.
• Clynnog Fawr is where St Beuno set up his Church in the 7th Century.

*In the area between Bethesda and Nant Peris there are some “Holy Wells”.

Economic Benefit
It is difficult to estimate accurately the amount of money the route would bring into the local economy. Peter Midmore suggested in his report in 2000 that the Offa’s Dyke National Trail contributed £40 per person per night. More recently the Offa’s Dyke Association quoted a figure of £2million per year. This covers both those walking the path from end to end and those doing shorter sections and circular walk.
The Offa’s Dyke Path is longer than any possible route for the Pilgrim’s Way. The former takes about 14 days to complete whilst the latter could be completed in about 8 days.
Walking Tourism is a major contributor to the Welsh Economy the most figure being £548 million. This figure is at least four years old and before the Recession and fall in the value of the £. It  is reasonable to assume that this figure seriously underestimates the value of Walking Tourism to the Welsh Economy.
It is already recognised that the multiplier effect of spending on this kind of tourism is higher than manufacturing as more of secondary spend is made in the locality.

Conclusion
At a time when walking - and long distance walking in particular - has never been more popular, we can reflect that the activity mirrors the age old tradition of Christian Pilgrimages which go back to the early days of Christianity. Perhaps the most famous of these - and still hugely popular today - is the Way of St James which, from a number of starting points in continental Europe, finishes its journey at Santiago de Compostela in Spain.

Chris Potter and Ron Williams
September 2010

FFURFLEN ADRODD AM YRRU ANGHYFREITHLON ODDI AR Y FFORDD

Mae Cymdeithas y Cerddwyr yn aelod sylfaenol o NWAIMOR (Cynghrair Gogledd Cymru er Dylanwadu ar Yrru Oddi Ar y Ffordd), sydd wedi datblygu ffurflen i adrodd wrth yr heddlu am achosion o yrru anghyfreithlon oddi ar y ffordd.

Mae’r ffurflen hon yn cael ei dosbarthu’n helaeth yng Ngogledd Cymru er mwyn annog adrodd am feiciau modur, cerbydau gyriant pedair olwyn a beiciau pedair olwyn yn cael eu gyrru’n anghyfreithlon oddi ar y ffordd fawr. Mwyaf i gyd o achosion a adroddir, uchaf i gyd y bydd y mater yn codi ar yr agenda, a bydd Heddlu’r Gogledd yn cymryd camau effeithiol.

Bob tro y dewch ar draws unrhyw achosion anghyfreithlon, a wnewch chi lenwi’r ffurflen a gewch drwy glicio yma, os gwelwch yn dda? Mae cyfarwyddiadau llawn ar flaen y ffurflen.

If you would like to support NWAIMOR in their campaign, and receive newsletters about their work, a supporters form can be found by clicking here

TRYWYDD-LWYBR LLYN ALWEN

Ers nifer o flynyddoedd bellach bu amryw o Weithwyr Llwybrau Cymdeithas y Cerddwyr yn ymwybodol o drafferthion gyda rhwydwaith y llwybrau ar Fynydd Hiraethog. Un mater a achosai bryder neilltuol iddynt oedd cyflwr y troed-lwybrau o amgylch Llyn Alwen. Yn ddamcaniaethol bodolai hawliau tramwy a thraciau mynediad a fyddai’n ei gwneud yn bosib i greu cylchlwybr yn hwylus. Yn ymarferol fodd bynnag, doedd y cwrs cerdded ddim yn bod oherwydd gordyfiant, draeniad gwael, a choed a blannwyd yma ac acw ar y llwybrau. Tybid pe byddai’r llwybrau o amgylch y gronfa ddwr yn cael eu gwella, y byddai hynny’n agor y cyfan o’r rhwydwaith i gylchlwybrau o gyfeiriad Pentrefoelas a Cherrigydrudion.

Chwe blynedd yn ôl awgrymodd Dave Hollett, a oedd y pryd hynny yn Ysgrifennydd Pwyllgor Cangen Sir Ddinbych o’r Cerddwyr, y dylid adeiladu trywydd-lwybr o amgylch Llyn Alwen. Dilynwyd y datganiad hwnnw gyda chyfnod o ymgynghori gyda thirfeddianwyr, cynghorau Dinbych a Chonwy, a budd-ddeiliaid diddordeb eraill.

Yn 2002 cyhoeddodd Cyngor Bwrdeistref Sirol Conwy ei gynlluniau, a chyflwynodd ei gais am nawdd-gyllid o Ewrop ac oddi wrth y Cyngor Cefn Gwlad. Yn y pendraw fe gymeradwywyd y cynllun, ar yr amod bod y gwaith i'w gwblhau neu fod yr holl arian i'w wario erbyn y 31ain Mawrth 2006. Dechreuwyd arni tua diwedd y flwyddyn 2005, a pharhawyd â'r llafur drwy gydol oerni chwerw'r gaeaf. Mae'r prif adeiladwaith bellach wedi ei gwblhau. Y cyfan sy'n aros i'w wneud yn awr ydyw'r manion orffeniadau megis gosod arwyddbyst a chyfeirluniau, a darparu meinciau a seddi. Penderfynwyd cynnal y seremoni agoriadol ar y dydd Gwener yr 21ain Gorffennaf 2006.

Nawdd-gyllidwyd y prosiect ar sail ei agwedd o gynnig aml-ddefnyddioldeb. Ar hyn o bryd dydyw hi ddim yn bosib i geffylau ddefnyddio’r cylchlwybr yr holl ffordd ar ei hyd, oherwydd bodolaeth un llidiart arbennig. Tra bo’r glwyd yma’n addas i gerbydau’r anabl a choetsis babanod, fe’i dyfeisiwyd i rwystro beiciau modur rhag pasio drwodd. (Croesewir lleoliad y llidiart yma ger Nant Hellyn yn wresog mewn gwirionedd, gan y gallasai’r llwybr newydd hwn fod wedi denu reidiwyr tir-feiciau modur i’w tramwyo’n anghyfreithlon.) Mae’r cyfeir-lwybr wedi ei gyfeirnodi yn dra boddhaol, ac mae’n addas i bob graddiad o gerddwyr, yn ogystal â defnyddwyr cadeiriau olwyn a gwth-gadeiriau olwyn babanod a phlant. Mae hefyd yn addas i seiclwyr.

Felly, sut all y cyhoedd ar droed ddefnyddio'r Trywydd-Lwybr hwn? Craidd y siwrnai ydyw cylchdaith wyth milltir sy'n amgylchynu Llyn Alwen. Gallwch gychwyn ar eich crwydro o'r naill neu'r llall o ddau faes parcio ceir sydd ar safle Llyn Alwen; un ohonynt wrth ymyl yr argae, a'r llall ger y lanfa Sgio Dwr. Gellir ymestyn hyd y droed-daith trwy gynnwys y marchlwybr o Ben y Ffridd i Lyn Brennig, a cherdded i lawr naill ai heibio ochr gorllewinol y llyn (oddeutu 12 milltir) neu ar hyd ei ochr dwyreiniol (tua 15 milltir). Yn achos yr awgrymiadau hiraf wrth gwrs, gellir cychwyn o safle'r Ganolfan Ymwelwyr ardderchog ar lan Llyn Brennig. Mae'n werth nodi bod caffi'r ganolfan yma yn cau ei ddrysau (ar wahanol adegau) am naill ai 4.00yp neu 4.30yp.

A ydyw’r cylchlwybr yma’n werth ei gerdded? Mae’r cyflwr dan draed ar y trywydd-lwybr yn llawer gwell na’r hyn a geir ar ochr ddwyreiniol Trywydd-Lwybr Brennig - sydd wedi ei neilltuo’n un-pwrpas i gerddwyr yn unig. Dyma ardal dawel hefyd, gyda digonedd o fywyd adar i’w ganfod yma. Mae ganddo’r cwbl o’r elfennau hanfodol ar gyfer mwynhau hamdden-grwydro; coed, dwr, wynebweddau agored, a sawl arsyllfan ar y ffordd i gymryd i mewn olygfeydd a thirweddau godidog - yn arbennig felly o ochr gogledd-orllewin y llyn.

Mae cylchdeithiau cerdded yn bosib hefyd yr holl ffordd o Gerrigydrudion a Phentrefoelas, er bod angen gwneud mwy o waith eto ar yr hawliau tramwy yn y cyffiniau hynny.

Ron Williams

Gwasanaeth Bws/Tacsi Esgair Nantlle

Ar y dydd Sadwrn y 6ed Awst 2005 lansiwyd gwasanaeth newydd i gerddwyr yng Ngogledd Orllewin Cymru. Gwasanaeth bws mini a thacsi rhwng Rhyd Ddu a Thalysarn; er y gallwch gael gafael arno hefyd oddi wrth yr arosfa bws ym Mhenygroes.

Y syniad ydyw eich bod yn parcio eich cerbyd modur yn Nhalysarn ac yn ffonio oddi yno am y bws mini i fynd â chi drosodd i Rhyd Ddu. Wedyn byddwch yn cerdded yn ôl at eich car. Bwriedir y gwasanaeth yn ei hanfod ar gyfer cerddwyr sy’n dymuno troedio Esgair Nantlle; er wrth gwrs y gellir ei ddefnyddio i’r un diben o gerdded llwybrau eraill sydd ar gael rhwng Rhyd Ddu a Thalysarn neu Benygroes. Ymhlith y posibiliadau amlwg gellir meddwl am y llwybrau unionlin i lawr y dyffryn, neu’r trywydd-lwybrau eraill dros y Mynydd Mawr. Hefyd, hyderir y bydd ymwelwyr â’r ardal yn ogystal â phreswylwyr lleol yn manteisio ar y ddarpariaeth newydd yma, ac y byddant yn awyddus i ddefnyddio’r gwasanaeth.

Sefydlwyd y gwasanaeth ar seiliau digon tebyg i wasanaethau’r Trên-dacsis sy’n gweithredu bellach mewn nifer o wledydd Ewropeaidd. Yn achos nifer o’r trefniadau tramor hynny, yr un faint o arian fyddwch chi’n ei dalu am eich cludiant, beth bynnag fo nifer y teithwyr ar y siwrnai arbennig honno. Yn yr achos yma yn ardal Talysarn, fodd bynnag, y gost fydd un bunt (£1.00) y pen. Ond os ydych chi’n berchen ar Cerdyn Cymru, chostith y siwrnai ddim ceiniog i chi; bydd y daith yn gwbl ddi-dâl ac am ddim. Gellir archebu gwasanaeth y tacsi ymlaen llaw os mynnwch - a dyna’r cyngor yn sicr yn achos grwpiau - drwy ffonio 01286 676 767. Dylid nodi mai eithaf gwan a gwamal ydyw signal y ffonau symudol yn yr ardal o amgylch Rhyd Ddu; felly peidiwch â dibynnu ar i’r signal fod yn ddigon cryf i weithio’n effeithiol ar y diwrnod y byddwch chi ei angen.

Y NEWYDD DIWEDDARAF

Tacsi/Bws Esgair Nantlle - Isafswm Tâl

Erbyn hyn mae isafswm tâl o £5.00 am y gwasanaeth hwn. Gyda phump neu fwy o deithwyr, bydd pob un ohonynt yn talu £1.00 yr un.

Dylid adrodd am unrhyw drafferthion a brofir gyda’r gwasanaeth, i’r Tîm Allwedd Werdd (Green Key Team) yn swyddfeydd Cyngor Sir Gwynedd, ar 01286 679 615. Hwn ydyw’r rhif ffôn i’w ddefnyddio hefyd at dderbyn rhagor o wybodaeth ar wasanaeth y bws-dacsi neilltuol hwn dan sylw yma, yn ogystal ag am wasanaethau’r Bws Sherpa.

Dechreuwyd y gwasanaeth hwn o ganlyniad i flaengaredd Cymdeithas y Cerddwyr; ac os bydd yn llwyddiannus, byddwn yn sicr o edrych ymhellach ar y posibiliadau o ymestyn y gyfryw ddarpariaeth. Bydd y cyfnod treialu cychwynnol yma yn dod i ben ar yr 31ain Mawrth 2006, ond disgwylir yr ymestynir y cynllun am o leiaf un flwyddyn arall.

Gwyl Cerdded 2009